Kiedy myślimy o wróżce, najczęściej widzimy kobietę uzbrojoną w charakterystyczne atrybuty. Duża część magicznych przedmiotów ma sklasyfikowane i – poniekąd – uzasadnione moce, wynikające z symboliki, tradycji, właściwości materiałów, a czasem też z psychologii. Ich znaczenie ewoluowało na przestrzeni epok i kultur, ale wiele przypisywanych im funkcji pozostało niezmiennych.
Nocna telewizja sprzed piętnastu lat to świat wróżek i wróżbitów. Salomea, Józef, Lena Tall i reszta regularnie meldują się w polskich domach, motywując swoją publiczność do wystukiwania SMS-ów z pytaniami o przyszłość.
Według szacunków z 2011 roku branża wróżbiarska w Polsce zarabia 2 mld zł rocznie, a przepowiadaniem przyszłości ma się zajmować 15 tysięcy firm. W programach kanału telewizyjnego Kosmica TV zatrudnionych jest około 150 „doradców” [1], zarówno internetowych, jak i telefonicznych.
Po 2013 roku fala fascynacji telewizyjnymi wróżbami stopniowo słabnie. 7 stycznia 2015 Kosmica TV całkowicie wycofuje się z nadawania programu w Polsce. W 2022 roku z ramówki TVN i TVN7 znika program „Noc Magii”, w ramach którego – między 3:00 a 5:00 rano – cierpliwi widzowie mogli dodzwonić się na antenę. Dwa lata później, po dwóch dekadach działalności, nadawanie kończy niemiecki kanał Astro-TV. Krok po kroku telewizyjne wróżki zostają wyparte przez powtórki seriali.
Nieśmiertelna wróżba
Po zakończeniu nadawania satelitarnego większość wróżek przenosi się do internetu. Część nadaje z prywatnych salonów i kuchni, inne mają do dyspozycji dobrze wyposażone studia.
W sieci konkurencja jest spora. Wróżki muszą się mierzyć z TikTok-owymi i Instagramowymi tarocistkami, AI-owymi generatorami horoskopów, duchowymi chatbotami i aplikacjami do astrologii i wróżb. Z wróżką można się umówić na rozmowę telefoniczną, połączyć przez Messenger, Skype czy WhatsApp albo otrzymać odpowiedź mailem. Jednocześnie wielu potencjalnych klientów wróżek osiąga pod tym względem samowystarczalność – skapitalizowany New Age obfituje w dostępne cenowo wahadełka, karty anielskie, amulety i kryształy, które dzień po zamówieniu pojawiają się pod drzwiami wróżbobiorców.
W porównaniu do 2011 roku obecnie branża wróżbiarska zarabia o 1 mld zł więcej. Wycofanie z telewizji wróżkowych formatów nie jest więc bezpośrednią reperkusją upadku wiary publiczności – mimo że prawdopodobnie spowodował je spadek oglądalności albo kwestia kosztów. Pragnienie przepowiedni nie tylko ma przed sobą świetlaną przyszłość, ale jest także silnie zakorzenione w przeszłości. Można pokusić się o stwierdzenie, że potrzeba skontrolowania swojego losu jest nieodłącznym elementem człowieczeństwa.
Gadziowie przed telewizorem
Szczególnie ciekawym rozdziałem w dziejach wróżbiarstwa jest historia romskich wróżek. Romowie to najliczniejsza mniejszość etniczna w Europie. Pojawiają się w tej części świata między IX a XIV wiekiem, migrując z północno-zachodnich Indii przez Bliski Wschód na Bałkany, skąd stopniowo rozchodzą się po całym kontynencie. Wyłaniają się grupy nomadyczne wybierające „królów” i „wojewodów”. Na przestrzeni wieków Romowie doświadczają zarówno przymusowej asymilacji, jak i niewolnictwa (np. w Wołoszczyźnie i Mołdawii), a w XX wieku padają ofiarą ludobójstwa (Porajmos) ze strony nazistów. Po drugiej wojnie światowej ich sytuacja znacznie różni się w zależności od miejsca: w niektórych krajach wprowadzona zostaje polityka przymusowej integracji, w innych Romowie muszą zmagać się ze wzmożoną marginalizacją i wykluczeniem.
Mimo zmian społecznych i presji zewnętrznej, praktyki wróżbiarskie pozostają jednym z głównych źródeł utrzymania wielu romskich kobiet. Choć różnią się w zależności od grup (rodów, szczepów) i tradycji rodzinnych, to ich status – jako ważnego elementu ekonomii i kultury Romów – utrzymuje się.
Uliczne wróżki wróżą z dłoni, kości i wody, stawiają tarota, a na zachętę – lub w ramach reklamowania swoich usług – odgadują imiona przechodniów. Wykonują rytuały zmieniające los lub chroniące przed złem. Często używają świec i amuletów. Najczęściej proszone są o pomoc w sprawach miłosnych, życiowych i finansowych. Do pracy wkładają pofałdowane, kolorowe spódnice. Jak pisze Lech Mróz w Analizie formalnej i znaczeniowej ubioru Cyganów z 1982 roku: „Cyganki-wróżki (koczujące) noszą pstrokate spódnice z kwiecistego materiału, kwiecisty szal i bogate namista (cyg. ozdoby). Ale w takim stroju chodzą tylko wróżyć i żebrać” [3].
Dla kobiet romskich wróżenie jest pracą. Stereotypowy, pstrokaty strój należy więc traktować jak strój roboczy. Przybliża je to do (większości z nas lepiej znanych) wróżek telewizyjnych, które przed wejściem na antenę zakładają materiałowe turbany i amulety na rzemykach. Mimo że podobieństw między tymi dwiema grupami jest wiele, doszukiwanie się ich może być szkodliwe: podczas gdy telewizyjna wróżka pracuje w kontrolowanych warunkach, romskie wróżki zarobkowe bardzo często świadczą swoje usługi w warunkach ekonomicznego przymusu, wykluczenia, a czasem i braku alternatywy.
Bengoro z jajka
Kiedy myślimy o wróżce, widzimy najczęściej kobietę uzbrojoną w charakterystyczne atrybuty. Duża część magicznych przedmiotów ma sklasyfikowane i – poniekąd – uzasadnione moce, wynikające z symboliki, tradycji, właściwości materiałów, a czasem też z psychologii. Ich znaczenie ewoluowało na przestrzeni epok i kultur, ale wiele przypisywanych im funkcji pozostało niezmiennych. Leszczynowa różdżka ma wskazywać na źródło wody, kryształy kwarcu wzmacniają intencje i magazynują energię, żelazny pentagram pełni rolę ochronną, bursztynowy amulet przypisywany jest właściwościom zdrowotnym itd.
Jednocześnie obok nich funkcjonują przedmioty, które pełnią rolę najzwyklejszej, magicznej scenografii. Kubki z horoskopowym motywem, plastikowe szklane kule, ceramiczne czaszki, lampki lawowe, plakaty z konstelacjami. Ich celem nie jest połączenie wróżki z zewnętrzną magią, ale z nami – biorcami usługi, którą zapakowano w czarodziejskie drobiazgi.
Opublikowane na portalu Zbiory Społeczne zdjęcie z 1978 roku przedstawia gablotę z dziewięcioma figurkami. To przedmioty służące do „cygańskiej magii [tzw. magii oszukańczej]”. Właścicielem figurek był Jerzy Ficowski – pisarz i tłumacz, a także żołnierz Armii Krajowej (ps. „Wrak”), uczestnik powstania warszawskiego i – co szczególnie istotne w tym kontekście – znawca folkloru żydowskiego i romskiego.
Ficowski w książce Pod berłem króla pikowego – sekrety cygańskich wróżb poświęca zagadkowym figurkom sporo miejsca. Wśród nich wyodrębnia trupka (mułoro), włochaty krzyż (truszuł bałenca), kostkę (kokałe), diabełka (bengoro). O ostatnim pisze: „Mała, czarna i czerwonooka figurka z różkami i z ogonem sporządzonym z pasemka czarnych włosów” [4]. W dalszej części tekstu dodaje:
Lepione najczęściej z wosku, przyozdobione włosami figurki magiczne to jedne z najpopularniejszych rekwizytów romskich wróżbiarek. Bywają uzupełnione o pazury kurze, korzonki czy krecie łapki. Włosy splątane na figurkach mają symbolizować złe moce. Ficowski podkreśla, że sami Romowie nie przywiązują do figurek żadnego znaczenia. Są dla nich narzędziem pracy: wróżki ukrywają je w kieszeniach spódnic, żeby w odpowiednim momencie podrzucić je do szklanki z wodą, do rozbitego jajka, pod próg domu czy między pościele.
Spieniężone kryzysy
Strach wywołany pojawieniem się owiniętych włosami diabełków bardzo ułatwia wróżce pracę. Od razu po unieszkodliwieniu diabelskiej figurki romska wróżka odbiera swoje wynagrodzenie. Czasem strach jest wręcz niezbędny, żeby klient zdecydował się na taką usługę: w obliczu śmiertelnego zagrożenia, które rzekomo zapowiada figurka, ryzyko utraty paru złotych traci znaczenie.
Co współcześnie jest odpowiednikiem bengoro w jajku? Wróżki rzadko straszą nas wprost, za to w tej roli z powodzeniem wyręcza je sytuacja na świecie. Socjolożka dr Anna Adamus-Matuszyńska wspomina, że kryzys w 2008 roku skłonił wielu biznesmenów do powrotu „do sił nadprzyrodzonych”, a oni sami „przestali wierzyć w to, co racjonalne” [5]. Dr Joanna Plak-Warecka, naukowczyni, badaczka oraz specjalistka do spraw polityki senioralnej i kwestii społecznych, sugeruje, że: „W okresie pandemii wzrósł odsetek osób korzystających z wróżb, czytających horoskopy, więc można uznać, że faktycznie wiara w przesądy łączy się z lękiem i niepewnością” [6].
Profesor Zbigniew Nęcki, psycholog społeczny, mediator i nauczyciel akademicki, potwierdza, że wiara w przepowiednie wróżki często jest wynikiem tego, że życie jest pełne niejasności i niepewności. Zauważa: „Brakuje absolutnie danych, aby podjąć roztropną decyzję i w tej rozpaczy i niepewności próbujemy jakoś zredukować wszystkie lęki oraz przybliżyć trafność decyzji” [7].
Ile osób, tyle trupków
Telewizyjne wróżki opierają swoje odpowiedzi na komunikatach, które można zinterpretować na wiele sposobów. „Czy uroczystość weselna będzie udana?” – „Będzie w kratkę”. „Czy dostanę mieszkanie z urzędu miasta?” – „Tak, jeśli będzie się pani mocno starała”. „Czy znajdę w tym roku swoją miłość życia?” – „Runy mówią: bądź w swojej prawdzie, a anioły ci postawią wtedy, kiedy ma być” [8]. W takich sytuacjach uruchamia się tzw. efekt Barnuma polegający na tym, że ludzie uznają bardzo ogólne, nieprecyzyjne opisy za wyjątkowo trafione i skrojone pod nich. Wykorzystanie tego efektu w praktyce romskich wróżek zauważa Ficowski, gdy pisze: „Wróżby bywają uznawane za trafne (...) wtedy zwłaszcza, gdy ich sformułowania ujęte były metaforycznie. (...) Zdarza się, że cygańska wróżka, obserwując klientkę, dostrzegając rodzaj odbioru wróżby, posuwa się dalej, przechodząc od wieloznaczników do twierdzeń konkretniejszych” [9].
Przejście do konkretniejszych twierdzeń wiąże się z pewnym ryzykiem. Jednak nawet jednorazowa porażka wróżbitki nie musi iść w parze ze zdemaskowaniem jej taktyki. Cytując inną wypowiedź badacza: „Jeśli chory wyzdrowieje, sława Cyganki-uzdrowicielki szerzy się wśród krewnych i sąsiadów; jeśli chory umrze – Cyganka albo jest już daleko, albo też stwierdza np., że tymczasem »kura znów zniosła jajko z trupkiem«, albo że »śmierć nie całkiem się wyniosła i nowy trupek spoczywa w wiadrze z wodą« (...)” [10].
Magia nie zawsze na pokaz
Zaufanie, które żywimy do wróżek, nie opiera się wyłącznie na psychologicznych trikach i strachu. W morzu marketingowej magii wciąż zdarzają się incydenty trudne do jednoznacznego wyjaśnienia. Przepowiednie, które rzekomo się sprawdziły, obrastają legendą i funkcjonują jako dowody na prawdomówność wróżbitów i astrologów. Nostradamus w 1558 roku pisze o tym, że „Senat (Parlament) Londynu skaże swojego króla na śmierć”, co wielu odnosi do ścięcia Karola I w 1649 roku; Wolf Messing w latach 30. XX wieku zapowiada klęskę Hitlera na Wschodzie; Jeane Dixon w 1956 roku przepowiada zamach na Johna F. Kennedy’ego; Baba Wanga w 1980 roku przewiduje katastrofę w Czarnobylu, a w 1989 roku zapowiada ataki z 11 września.
Także w historii romskiego wróżbiarstwa przewijają się podobne, autentyczne incydenty. Ficowski wspomina o grymasie wysiłku pojawiającym się na twarzach niektórych zarobkowych wróżbitek oraz o wyraźnych oznakach zmęczenia towarzyszących ich pracy, zauważając, że przypomina to reakcje osób pełniących funkcję medium. Zdaniem badacza prawdziwe zdolności mediumiczne stosunkowo częściej pojawiają się wśród romskich wróżek niż u innych osób. Ficowski tłumaczy to faktem, że w społeczności, która powszechnie zajmuje się wróżbą, takie predyspozycje mają większą możliwość, by się ujawnić.
Poza tym szerokie zastosowanie sztuczek i trików psychologicznych przez romskie wróżki wcale nie oznacza, że nie traktują one magii poważnie. Wręcz przeciwnie. Podczas gdy zawodowo wykorzystują zabobonność nie-romskiego otoczenia, prywatnie posiadają własne praktyki magiczne, do których podchodzą z respektem i wykorzystują jedynie na własny użytek. Widać to choćby w ich stosunku do zwierząt, opisanym przez Ficowskiego w książce Cyganie w Polsce. Dzieje i obyczaje. Pisze w niej, że nietoperz w kulturze Romów uosabia szczęście i bogactwo; jaszczurka ostrzega przed nieszczęściem; wąż – nieważne, czy jadowity czy nie, przyśniony czy spotkany na jawie – zawsze jest złym znakiem. Pod żadnym pozorem nie można go zabijać. Jedno z podań tłumaczących nietykalność węży głosi, że są one potomstwem zaklętych węży [11]. Z kolei zabicie żaby sprowadza deszcz i burze z piorunami.
Może więc zdarzyć się, że zniknięcie bengoro, w którego złe moce naprawdę uwierzymy, rzeczywiście uratuje nas przed nieszczęściem. I nikt nie będzie w stanie udowodnić nam, że było inaczej.
